Dębnica Kaszubska (Rathsdamnitz)

Wieś Dębnica Kaszubska znana była już w XII wieku. Leżała na terenie kasztelanii słupskiej, w księstwie sławieńsko-słupskim. Trudno jednak stwierdzić, czyją była własnością. Pierwsze udokumentowane wiadomości o Dębnicy pochodzą z 1485 roku, kiedy magistrat Słupska wykupił większą część wsi od Martina Wobesera. Pozostała część wsi była własnością dzieci po zmarłym Clausie Puttkamerze z Cetynia.Poza tym dwóch chłopów i jeden zagrodnik byli własnością Ewalda von Zitzewitza.
Na tle praw własnościowych do Dębnicy wynikł spór między magistrem Słupska a księciem słupskim Bogusławem X, który rościł sobie prawo do ałej wsi, od kiedy wykupił należących do Zitzewitza chłopów. Spór rozstrzygnięty został w 1517 roku – słupscy rajcy wykupili prawa do całej wsi, która stała się najważniejszym nabytkiem Słupska. W 1683 roku dla określenia miejscowości pojawia się w aktach niemiecka nazwa wsi – Rathsdamnitz. Nazwa ta odzwierciedlała podległość wsi wobec słupskiego magistra (niem. Rathaus- ratusz). Od połowy XVII wieku, po wymarciu książąt zachodniopomorskich z dynastii Gryfitów i wojnie trzydziestoletniej, Dębnica Kaszubska znalazła się w państwie brandenburskim, a następnie pruskim. Doprowadziło to do zdominowania ludności kaszubskiej przez Niemców. W końcu XVII wieku granica powszechnego używania mowy kaszubskiej przebiegała ok. 10 km na zachód od Słupska. Do połowy XVII wieku obszar zamieszkały przez ludność kaszubską skurczył się jeszcze bardziej i przesunął się na odległość 15-20 km na wschód Słupska, a więc i poza Dębnicę. W 1778 roku zaprzestano wygłaszania nabożeństw w języku kaszubskim w Dobieszewie, w latach 1790-1795 w Budowie, a w 1799 roku – w Motarzynie. Dużą rolę germanizacyjną odegrała szkoła. Jednoklasowa szkółka elementarna powstała w Dębnicy w 1749 roku. W XVII wieku Dębnica Kaszubska należała – po Ustce – do największych wsi miejskich. Posiadała młyn wodny, tartak, kuźnię, karczmę oraz 26 domostw. Wielkie znaczenie dla rozwoju Dębnicy Kaszubskiej miał rozwój sieci komunikacyjnej. W 1849 roku zakończono modernizację traktu z Bytowa do Słupska, a w latach 1859-1860 odcinek ze Słupska do Dębnicy przebudowano na szosę. W 1894 roku uruchomiono kolejkę wąskotorową „Dolina Słupi”, która połączyła Słupsk z Dębnicą Kaszubską. W kolejnych latach doprowadzono ją do Motarzyna, a w 1906 roku do Bytowa. W XIX wieku ukształtowała się nietypowa, jak na wieś w wybitnie rolniczej prowincji, struktura gospodarcza Dębnicy. Dzięki istniejącej papierni Dębnica stała się wsią przemysłową. Rozwój przemysłu papierniczego został zapoczątkowany w 1572 roku, kiedy to młyn zbożowy przebudowano na młyn papierniczy, a w latach 1612-1613 powstał nowy młyn, który miasto przekazało w dzierżawę. W 1847 roku na miejscu młyna wybudowano fabrykę papieru, która wyposażona była w maszynę parową, pięć hydraulicznych pras i bielarnię. Od 1858 roku fabryka nosiła nazwę Meissner i Syn. W latach siedemdziesiątych XIX wieku popyt na papier znacznie wzrósł, więc ówczesny właściciel papierni, Oskar Meissner wybudował tartak, który dostarczał surowiec na potrzeby fabryki. Papier z Dębnicy trafiał nie tylko do Słupska, ale także do Gdańska i Królewca. W końcu XIX wieku papiernia przeżywała liczne kryzysy spowodowane pożarami fabryki, a dodatkowo trudności ze zbytem doprowadziły ją do bankructwa i przejęcia przez właścicieli fabryki papieru w Kępicach. Kryzys gospodarczy z lat 1929-1933 dał się odczuć również w Dębnicy Kaszubskiej. W 1932 roku fabryka została zamknięta. We wsi liczącej wówczas 3,5 tysiąca mieszkańców aż 700 osób zostało bez pracy. Władze niemieckie ogłosiły Dębnicę strefą strukturalnego bezrobocia. Zakazano przyjmowania do pracy osób spoza wsi, a bezrobotnych papierników zatrudniano przy robotach publicznych. W 1939 roku papiernie przejęła firma Dębnickie Zakłady Przemysłowe Arndt & Co. Uruchomiono tam montownię silników do bombowców Junkers i Messerschmitt. Do pracy sprowadzono jeńców wojennych różnych narodowości, którzy zamieszkali w barakach obozu pracy przymusowej zbudowanych niedaleko fabryki. Po wkroczeniu wojsk radzieckich do Dębnicy wszystkie maszyny i urządzenia papierni zostały wywiezione do Rosji. Pod koniec lat pięćdziesiątych podjęto decyzję o budowie na miejscu dawnej papierni zakładu garbarskiego, który rozpoczął produkcję w 1962 roku. Obecnie mieści się tam Garbarnia Skór Futerkowych. W dniu 9 marca 1945 roku do Dębnicy Kaszubskiej wkroczyły oddziały wojsk radzieckich. Wieś została wyzwolona bez walki, gdyż żołnierze niemieccy opuścili ją przed wkroczeniem Armii Czerwonej. Władzę we wsi przejęła administracja Polska, reprezentowana przez wójta Ignacego Szychowskiego. W wyniku ustaleń konferencji poczdamskiej całe Pomorze, a więc i tereny Dębnicy Kaszubskiej powróciły do Polski. Ludność niemiecka miała zostać przesiedlona do Niemiec, a jej miejsce mieli zająć Polacy. Pierwszymi osadnikami Dębnicy już w marcu 1945 roku byli żołnierze Ludowego Wojska Polskiego, skierowani do organizowania zasiedlenia przez ludność polską przebywającą tu na robotach przymusowych. W połowie lata przybyli pierwsi osadnicy. Byli to najczęściej mieszkańcy sąsiednich regionów – województw gdańskiego, toruńskiego czy poznańskiego. Początkowo proces zasiedlania przebiegał bardzo wolno, gdyż nadal mieszkało tu wielu Niemców, którym trudno było opuścić ziemie rodzinne i pozostawić cały dobytek. Szczególnie dotyczyło to ludzi starszych,, którzy przeżyli tutaj niemal całe swoje życie. Nasilenie akcji przesiedleńczej przypadło na lata 1946-1947. Wskutek interwencji Ministerstwa Ziem Odzyskanych pozostali jedynie fachowcy oraz starcy i chorzy. Na opuszczone gospodarstwa przybyli osiedleńcy z różnych stron kraju. Najliczniejszą grupą ludności byli Kresowiacy – repatrianci z Kresów Północnych oraz wysiedleni z Kresów Południowych Ukraińcy. Repatrianci znad Wilii i Niemna stanowili początkowo społeczność nieustabilizowaną, żyjącą w przekonaniu o tymczasowości pobytu na ziemiach zachodnich. Dopiero kolejna, ostatnia fala przesiedleń z lat 1955-1959 pozbawiła repatriantów nadziei na powrót do utraconych stron ojczystych. Społeczność ta stała się wówczas bardziej dynamiczna. W 1947 roku w ramach akcji „Wisła” przesiedlono z południowo-wschodniej Polski ludność ukraińską oraz Łemków i Bojków. Byli oni przez długi czas izolowani, sami również żyli we własnym zamkniętym kręgu, a ich odrębność kulturowa, językowa i wyznaniowa nie sprzyjała integracji z innymi grupami osiedlonymi na terenie Gminy Dębnica Kaszubska. Liczną grupę osiedlonych po 1945 roku stanowili osadnicy z Polski centralnej, z województw lubelskiego, kieleckiego czy warszawskiego. Opuszczali swe rodzinne strony, często przeludnione domostwa i gospodarstwa, by na nowej ziemi rozpocząć nowe życie. Częstym motywem, który decydował o osiedlaniu się na Ziemiach Zachodnich i Północnych były względy ekonomiczne. Perspektywa awansu społecznego, niemożliwa gdzie indziej, miała niemały wpływ na decyzję wyjazdu z dotychczasowego miejsca zamieszkania. Grupa osadników z Polski centralnej charakteryzowała się dużą mobilnością i oddaniem dla sprawy Polski, z niej wywodzili się „pionierzy”, którzy podjęli się dzieła przywrócenia tych terenów ojczyźnie. Pomorze stało się domem dla wielu grup ludności o różnym pochodzeniu, odmiennym bagażu kulturowym, odmiennym wyznaniach oraz zróżnicowanym poczuciu przynależności narodowej. Różnorodność ta nie sprzyjała w pierwszych latach powojennych społecznej integracji. Wzajemna nieufność, poczucie tymczasowości, różnice kulturowe, a do tego określone uwarunkowania polityczne utrudniały poczucie przynależności do „małej ojczyzny”.
Źródło: A. Wróbel, Gmina Dębnica Kaszubska dawniej i dziś…Rzeczywistość kulturowa
Źródło: Powiat Słupski na starych pocztówkach
Źródło: Archiwum GOK w Dębnicy Kaszubskiej

« z 2 »

O Autorze

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *